سلامت روان در دوران بارداری و پس از زایمان؛ یکی از اولویت‌های بهداشت جهانی

سلامت روان در دوران بارداری و پس از زایمان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های سلامت مادر و کودک است و در سال‌های اخیر به عنوان یکی از اولویت‌های اصلی نظام‌های سلامت در جهان مطرح شده است. تغییرات هورمونی، فیزیولوژیک، روان‌شناختی و اجتماعی در این دوره، زنان را در معرض اختلالاتی مانند افسردگی، اضطراب و استرس قرار می‌دهد که در صورت عدم تشخیص و درمان، می‌تواند پیامدهای کوتاه‌مدت و بلندمدتی برای مادر، نوزاد و خانواده به همراه داشته باشد.

بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO)، حدود ۱۰ درصد از زنان در دوران بارداری و ۱۳ درصد از زنان در دوره پس از زایمان دچار اختلالات روانی، به‌ویژه افسردگی، می‌شوند. این میزان در کشورهای با درآمد کم و متوسط بیشتر است و عواملی مانند فقر، خشونت خانگی، نبود حمایت اجتماعی، بارداری ناخواسته و دسترسی محدود به خدمات سلامت، خطر بروز این اختلالات را افزایش می‌دهند.

افسردگی دوران بارداری با افزایش احتمال زایمان زودرس، تولد نوزاد با وزن کم و کاهش کیفیت مراقبت‌های دوران بارداری ارتباط دارد. همچنین افسردگی پس از زایمان می‌تواند موجب اختلال در شکل‌گیری دلبستگی عاطفی بین مادر و نوزاد، کاهش موفقیت در شیردهی، تأخیر در رشد شناختی و هیجانی کودک و کاهش کیفیت زندگی خانواده شود. ازاین‌رو، شناسایی زودهنگام زنان در معرض خطر اهمیت ویژه‌ای دارد.

راهنماهای بالینی جدید، غربالگری سلامت روان را در مراقبت‌های روتین بارداری و پس از زایمان توصیه می‌کنند. ابزارهایی مانند Edinburgh Postnatal Depression Scale (EPDS) از معتبرترین پرسشنامه‌های غربالگری افسردگی پس از زایمان هستند و در بسیاری از کشورها به‌عنوان بخشی از برنامه‌های مراقبت سلامت مادر مورد استفاده قرار می‌گیرند. تشخیص به‌موقع، امکان مداخله زودهنگام و کاهش عوارض بیماری را فراهم می‌کند.

درمان اختلالات سلامت روان در این دوره باید بر اساس شدت علائم و شرایط بالینی هر بیمار انجام شود. آموزش مادر، حمایت خانواده، روان‌درمانی، درمان شناختی ـ رفتاری (CBT)، مداخلات مبتنی بر ذهن‌آگاهی و در موارد لازم، دارودرمانی تحت نظر متخصص، از مهم‌ترین راهکارهای درمانی محسوب می‌شوند. شواهد پژوهشی نشان می‌دهد که مداخلات روان‌شناختی می‌توانند به‌طور مؤثری علائم افسردگی و اضطراب را کاهش داده و کیفیت زندگی مادران را بهبود بخشند.

ماماها، متخصصان زنان و زایمان، روان‌پزشکان، روان‌شناسان و سایر اعضای تیم سلامت نقش کلیدی در شناسایی، ارزیابی و مدیریت مشکلات سلامت روان مادران دارند. آموزش کارکنان نظام سلامت، افزایش آگاهی عمومی، کاهش انگ اجتماعی مرتبط با بیماری‌های روانی و ادغام خدمات سلامت روان در مراقبت‌های اولیه، از مهم‌ترین راهبردهای پیشنهادی سازمان جهانی بهداشت برای ارتقای سلامت مادران است.

در نهایت، سرمایه‌گذاری در سلامت روان دوران بارداری و پس از زایمان نه‌تنها موجب بهبود سلامت مادر می‌شود، بلکه سلامت نوزاد، استحکام خانواده و توسعه پایدار جامعه را نیز تقویت می‌کند. ازاین‌رو، توجه به سلامت روان مادران باید به عنوان یکی از ارکان اصلی برنامه‌های سلامت باروری و بهداشت جهانی در نظر گرفته شود.